Rzeka Parsęta

Ujście rzeki Parsęty do morza Bałtyckiego (port)
Ujście rzeki Parsęty do morza Bałtyckiego (port)

Parsęta (dawniej Prośnica  z  niem. Persante) rzeka w województwie zachodniopomorskim, o długości 131,7 km. chociaż w literaturze można spotkać wielkość 137 lub 139 km.. Dorzecze Parsęty obejmuje obszar 3151 km². Głównym prawym dopływem rzeki jest Radew, która uchodzi do Parsęty w Karlinie. Parsęta wypływa z okolic Parsęcka, wsi około 7 km na północny zachód od Szczecinka, na wysokości 137 m n.p.m. Zasilana jest rzekami oraz potokami spływającymi z pojezierza Drawskiego w kierunku północno zachodnim do Białogardu. Na 53 kilometrze w miejscowości Rościno znajduje się zapora spiętrzająca  z elektrownią wodną.

Czyste wody rzeki oraz jej dopływy  są siedliskami życia rzadkich lub ginących gatunków ryb(minogi- strumieniowy, rzeczny, strzebla potokowa, śliz, certa), a także atrakcyjnych wędkarsko (łosoś, troć wędrowna, pstrąg potokowy, lipień).Dorzecze Parsęty to istny raj dla ornitologów(ponad 180 gatunków, w tym bardzo rzadkie zagrożone wyginięciem). Można tutaj zaobserwować liczne gatunki ptaków, takich jak: żurawie, łabędzie, czaple, bociany ( w tym bociana czarnego), zimorodka, a z ptaków drapieżnych : myszołowa, jastrzębia, orła bielika, błotniaka stawowego, kanię rdzawą i liczne gatunki sów(również puchacze).W okolicznych lasach można spotkać dzika, jelenie, sarny. To również siedliska kilkusetletnich dębów oraz pięknie kwitnącego wiciokrzewia pomorskiego. Na terenie torfowisk otaczających dorzecze Parsęty spotkać można także owadożerne rosiczki, reliktową bażynę czarną, atlantycką roślinę- wrzosiec bagienny.

Bieg rzeki Parsęty w Kołobrzegu.
Bieg rzeki Parsęty w Kołobrzegu.

Administratorem wód Parsęty jest Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Szczecinie. Utworzył on obwód rybacki, obejmujący wody rzeki od źródeł do granicy wód śródlądowych z morskimi wodami wewnętrznymi. Do obwodu włączone są także wody dopływów Parsęty. Gospodarzem obwodu Parsęty jest Polski Związek Wędkarski (Okręg PZW w Koszalinie). Od 1997 roku na rzece odbywają się Otwarte Ogólnopolskie Zawody Spinningowe „Salmo Parsęty”. Zawody są jednocześnie zakończeniem sezonu wędkarskiego połowu troci wędrownych i łososi, które właśnie rozpoczynają okres godowy. W 1992 roku powołano Związek Miast i Gmin Dorzecza Parsęty (ul. Szymanowskiego 17, 78-230 Karlino, tel.94 311 72 47 ‎ www.parseta.org.pl), zrzeszający 23 gminy w dorzeczu Parsęty i jego sąsiedztwie. Związek przyjął sobie za cel podejmowanie wspólnych przedsięwzięć w zakresie ochrony wód, ziemi, powietrza i krajobrazu oraz ukierunkowywanie rozwoju gospodarczego terenu swoich członków w oparciu o naturalne walory przyrodnicze i środowiskowe. Zostało także powołane Towarzystwo Miłośników Parsęty (www.salmon.pl) które wyznaczyło sobie za cel dążenie do zachowania dziewiczego charakteru Parsęty, naturalnych jej walorów oraz poprawy stanu czystości wody.

Ogólna powierzchnia zlewni Parsęty wynosi 3150,9km2 – Spadek w górnym biegu 3 ‰, w dolnym 0,3 ‰, średnia niska woda powyżej ujścia SNQ 14,4 m3/s. Maksymalna rozpiętość wahań stanów wody w dolnym biegu około 3 m. Długość Parsęty wynosi 131,7 km.

Główne dopływy Parsęty:

Lewe:

  • Dębnica długość 36 km
  • Mogilica długość 44 km
  • Pokrzwnica długość 29 km

Prawe:

  • Pysznica
  • Radew długość 85 km,
  • z dopływami:
  • Czarna długość 21,5 km
  • Chociwel długość 23 km
  • Chotla długość 31 km
  • Liśnica

Parsęta, mimo, że reprezentuje typ meandrującej rzeki nizinnej średniej wielkości, jest największą rzeką Przymorza przybierającą miejscami charakter rzeki górskiej. Duże spadki spowodowały, że w przeszłości funkcjonowało na Parsęcie ponad 100 różnych spiętrzeń  z których prawie wszystkie uległy dewastacji. Znaczna część rzeki zachowuje w miarę naturalny charakter podlegając naturalnym procesom hydrologicznym. Z większych budowli funkcjonuje jeszcze elektrownia w Rościnie, obiekt o tyle interesujący, że wybudowano ją w 1936 r. jako elektrownię z wierzchnim przepływem mającym na celu maskowanie elektrowni przed zwiadem lotniczym. Mało sprawna przepławka na tej elektrowni częściowo ogranicza swobodne przemieszczanie się ryb. Jednak przy wysokich stanach wody troć oraz łosoś przedostaje się w górę rzeki dochodząc aż do miejscowości Żarnowo w pobliżu Grzmiącej. Mniejsze młyny i inne małe obiekty zostały zlikwidowane. Pomimo funkcjonowania elektrowni w Rościnie Parsęta posiada najdłuższy na Pomorzu wolny nurt, bez przeszkód hydrotechnicznych, mający długość ok. 65 km. W Bardzlinie istnieje jaz przegradzający rzekę i piętrzący wodę do zasilania dużego ośrodka hodowli ryb, głównie pstrąga. Od jazu w Bardzlinie w górę rzeka jest praktycznie zamknięta dla wędrówek ryb.

parseta3

Odcinek I (górny) – uważany za krainę pstrąga i lipienia.

Parsęta, bierze swój początek na łąkach powstałych w czaszy całkowicie zarośniętego a następnie zmeliorowanego niewielkiego jeziora w pobliżu wsi Parsęcko położonej w gminie Szczecinek na wysokości 137 m n.p.m. Początkowy odcinek ma postać uregulowanego rowu melioracyjnego szerokości ok. 1,5 m, odwadniającego podmokłe tereny (szczególnie jej pierwszy prawobrzeżny dopływ Żegnica odwadniający Chwalimskie Bagno), prowadzi wody o zabarwieniu lekko brunatnym ze względu na dużą zawartość substancji humusowych. Poniżej tego miejsca Parsęta przybiera bardziej naturalny charakter, pięknie meandruje zwiększając szerokość do ok. 4 m. przy ujściu Gęsiej. Rzeka przepływa przez tereny zalesione a drzewostan obrzeży tworzy głównie olcha. Spadek w górnym biegu wynosi ok. 1,4 ‰. W pobliżu mostu między Nowym Chwalimiem a Storkowem Parsęta jest przegrodzona spiętrzeniem zasilającym dawny młyn. Obecnie w jego pomieszczeniach funkcjonuje Stacja Badawcza Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu prowadząca pod kierunkiem prof. Andrzeja Kostrzewskiego intensywne badania funkcjonowania geoekosystemów zlewni rzecznych a w miejsce koła młyńskiego została zainstalowana turbina elektryczna. Poniżej kolejnego dopływu – Perznicy Parsęta zwiększa swoją szerokość do 6 m. przy głębokości 0,5 m. Wysokość piaszczystych brzegów nie przekracza 1,3 m a brzegi aż do mostu w Krosinie są gęsto porośnięte olchą i wierzbiną. Koryto rzeki meandruje a w nurcie spotyka się dużo zwalonych pni drzew. Na odcinku rzeki do młyna w Doblu brzegi obniżają się z 1m w km 117 do 0,1 m w km 112 stając się bagnistymi i trudno dostępnymi. Na tym odcinku, a także dalej aż do Wicewa w pobliżu głównego koryta często spotyka się rozlewiska z charakterystycznymi kępami olesu oraz liczne starorzecza. Teren ten ma bardzo dziewiczy i urzekający charakter a szerokość rzeki osiąga ok. 10 m.. Poniżej Starego Dębna do Parsęty uchodzi Dębnica niosąca wody dopływu Wogry. W okolicach wsi Osówko następuje wypłycenie  rzeki , jej koryto poszerza się osiągając przed zakolem w Osówku szerokość 20 m. Od tego miejsca zaczyna się tzw. przełom Parsęty charakteryzujący się dużymi spadkami a rzeka głęboko wcina się we wzniesienia morenowe. Dno jest tu twarde z licznymi kamieniami a szybkość dochodzi do 0,9 m/s. W miejscowości Osówko znajduje się zniszczony jaz betonowy dawnego młyna. Brzegi są twarde, piaszczyste w dużej części zalesione aż do Ryszczewa. Za tą miejscowością szybkość przepływu spada do 0,4-0,5 m/s. Za Byszynem wzrasta krętość koryta rzeki a jej szerokość wynosi około 19 m. W korycie pojawiają się płycizny i łachy. Brzegi są tutaj porośnięte wierzbą i olchą. Zadrzewienia te nie mają już zwartego charakteru jak w górze rzeki. Zbliżając się do Białogardu rzeka ponownie zwiększa swoją prędkość a przepływ osiąga 0,8 m/s, głęboko wcinając się w teren. W okolicy ujścia lewobrzeżnego dopływu Mogilicy (wnoszącej wody o podwyższonej mineralizacji) pod Dębczynem szerokość koryta rzeki spada do około 10 m i tworzy się strefa silnie rozwiniętego meandrowania. Piaszczyste brzegi osiągają wysokość ok. 2 m i podlegają silnej erozji bocznej. Przed mostem drogowym w Białogardzie spadki dna i wysokość brzegów maleją. W 62 km rzeki znajduje się kamienny przewał wysokości ok. 1,5 m, całkowicie przykryty przepływającą wodą, tworzący wcześniej ujęcie wody dla elektrowni parowej. Na kolejnym odcinku rzeki od Białogardu (od prawobrzeżnego dopływu – Leśnicy) po zaporę elektrowni w Rościnie Parsęta jest uregulowana a prędkość przepływu maleje do 0,2 m/s. Parsęta płynie obwałowanym korytem właściwie stanowiącym kanał kierujący jej wody na turbiny hydroelektrowni. Wysokość piętrzenia wynosi maksymalnie 3,75 m. Próg piętrzący ma 2,75 m. Hydroelektrownię tworzy zapora betonowa szerokości 22 m  wewnątrz której mieści się czynna elektrownia. Urządzenia elektrowni są już wyeksploatowane i z dwóch turbin najczęściej pracuje tylko jedna. Nadmiar wody przepływa wierzchem elektrowni. Dalsze dwa odcinki Parsęty uważane są przez wędkarzy za trociowe.

Odcinek II (od elektrowni w Rościnie do ujścia Radwi w Karlinie)

Poniżej zapory w Rościnie rzeka Parsęta ma stopniowo wzrastającą szerokość od około 15 m do 30 m przed Karlinem. Głębokość w niektórych miejscach dochodzi tu do 2 m a prędkość przepływu wody waha się od 0,3 do 0,4 m/s. Dno na tym odcinku jest twarde i niezamulone. Odcinek ten ma ok. 12 km. Między Białogardem a Karlinem wpadają dwa lewobrzeżne dopływy Topiel i Pokrzywnica. W Karlinie do Parsęty uchodzi jej największy dopływ – rzeka Radew i dodatkowo dwa kanały młyńskie. Na tym odcinku w sierpniu i wrześniu gromadzą się liczne trocie wędrujące w górę rzeki. Przejście przez przepławkę w Rościnie możliwe jest jedynie przy wysokich stanach wody, stąd na tym odcinku występuje większa ilość ryb. Teren jest jednak trudny do łowienia, gdyż w nurcie rzeki znajduje się dużo zwalonych pni drzew, bystrzyn, zaczepów. Teren wokół rzeki jest zalesiony a brzegi rzeki gęsto zadrzewione.

parseta1

Odcinek III (od Karlina do ujścia do Bałtyku)

Poniżej Karlina rzeka osiąga szerokość do 40 m i ma dno twarde, miejscami kamieniste a prędkość przepływu do 0,4 m/s. Brzegi są porośnięte nielicznymi drzewami wierzby i olchy, a w niektórych miejscach występują zwarte płaty zakrzewień. Dalej koryto rzeki w kierunku ujścia zmniejsza swoją szerokość do 25, by w rejonie ujścia dopływu z Kłopotowa wzrosnąć ponownie do 37 m. Poniżej mostu kolei wąskotorowej Gościno-Karlino prędkość wody maleje do 0,3 m/s, by przed ujściem Rowu Stójkowskiego spaść do 0,2 m/s. Poniżej miejscowości Wrzosowo wpada do Parsęty jej prawobrzeżny dopływ Pysznica, a nieco niżej lewobrzeżny dopływ Gościnka. Pomiędzy tymi dopływami znajduje się na moście wodowskaz Bardy stanowiący punkt reperowy państwowego monitoringu hydrologicznego. Szerokość rzeki zaczyna wyraźnie wzrastać, by przed Kołobrzegiem osiągnąć od 40 do 60 m. Od Karlina do Kołobrzegu Parsęta płynie coraz bardziej rozszerzającą się doliną z szeroką terasą. Zbocza doliny porośnięte są pięknymi lasami, których fragmenty, np. w okolicach Wrzosowa mają charakter reliktowy. W końcowym odcinku od mostu na trasie Ząbrowo- Pustary brzegi są  niskie, z pojedynczymi drzewami. Przy moście kolejowym w Kołobrzegu kończą się określane umownie wody śródlądowe Parsęty. Poniżej mostu kolejowego rozpoczynają się wewnętrzne i terytorialne wody morskie (Hesse 1998). Na tym odcinku Parsęty znajdują się znane łowiska trociowe: Daszewska Łąka ( za mostem kolejki wąskotorowej Karlino-Gościno, najlepsze łowisko), Poczernino, Wrzosowo, Jazy, Pyszka, Miechęcino (Nyk 1997).

parseta2

Źródło: www.kajaki.kolobrzeg.pl